Εισαγωγή
Η σχέση ανάμεσα στον χώρο και στη θεραπεία δεν αποτελεί αποκλειστικά σύγχρονο προβληματισμό. Στον αρχαίο ελληνικό και ελληνορωμαϊκό κόσμο, τα Ασκληπιεία δεν λειτουργούσαν απλώς ως τόποι στους οποίους πραγματοποιούνταν μεμονωμένες θεραπευτικές πράξεις. Ήταν σύνθετα θεραπευτικά ιερά, στα οποία η αρχιτεκτονική, το φυσικό περιβάλλον, το νερό, η τελετουργική προετοιμασία, ο ύπνος και το όνειρο συμμετείχαν σε μια ευρύτερη εμπειρία φροντίδας και θεραπείας (Petridou, 2016· Renberg, 2017).
Κεντρική θέση σε αυτή την παράδοση κατείχε η ἐγκοίμησις: ο τελετουργικός ύπνος μέσα σε ιερό χώρο, με την προσδοκία θεραπευτικού ονείρου ή καθοδήγησης από τη θεότητα. Η πρακτική τεκμηριώνεται ιδιαίτερα στα ιερά του Ασκληπιού και συνδεόταν με ειδικά διαμορφωμένους χώρους, όπως το ἄβατον ή το ἐγκοιμητήριον (Graf, 2016· Renberg, 2017).
Η εγκοίμηση, ωστόσο, δεν πρέπει να ταυτίζεται αναδρομικά με τη σύγχρονη κλινική ύπνωση. Δεν υπάρχουν στοιχεία που να μας επιτρέπουν να πούμε ότι οι αρχαίοι Έλληνες εφάρμοζαν την ύπνωση όπως την ορίζουμε και την ασκούμε σήμερα. Το ενδιαφέρον βρίσκεται σε έναν διαφορετικό παραλληλισμό: στον τρόπο με τον οποίο δομείται σταδιακά η θεραπευτική εμπειρία.
Το Ασκληπιείο ως Θεραπευτικό Περιβάλλον
Στα Ασκληπιεία, η θεραπεία δεν ήταν αποσυνδεδεμένη από τον τόπο στον οποίο συνέβαινε. Τα ιερά μπορούσαν να περιλαμβάνουν χώρους εγκοίμησης, στοές, λουτρά, πηγές, χώρους άσκησης και ανάπαυσης, θέατρα και άλλα κτίρια που εξυπηρετούσαν διαφορετικές πλευρές της παραμονής του θεραπευόμενου. Η Petridou επισημαίνει ότι είναι αναχρονιστικό να αντιλαμβανόμαστε τα Ασκληπιεία απλώς ως αρχαία «νοσοκομεία». Η εμπειρία της θεραπείας ήταν ευρύτερη και περιελάμβανε το θρησκευτικό, κοινωνικό, σωματικό και βιωματικό επίπεδο (Petridou, 2016).
Ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο ήταν το νερό. Η έρευνα των Garantzioti, Spanoudakis και Manoutsoglou καταγράφει τη σύνδεσή του με τον καθαρμό, την υγιεινή, τα λουτρά και την τελετουργική προετοιμασία. Πολλά Ασκληπιεία βρίσκονταν κοντά σε πηγές, άλση ή άλλα έντονα φυσικά στοιχεία, ενώ στο ίδιο το θεραπευτικό συγκρότημα μπορούσαν να υπάρχουν πηγές, κρήνες, δεξαμενές και εγκαταστάσεις λουτρών (Garantzioti, Spanoudakis & Manoutsoglou, 2019).
Οι ίδιοι οι συγγραφείς σημειώνουν, ωστόσο, ότι δεν είναι πάντοτε δυνατό να προσδιοριστεί με βεβαιότητα αν κάθε υδάτινη εγκατάσταση χρησιμοποιούνταν για καθαρμό, υδροθεραπεία ή και για τους δύο σκοπούς. Αυτό που προκύπτει με μεγαλύτερη ασφάλεια είναι ότι το θεραπευτικό περιβάλλον ήταν πολυπαραγοντικό: ο τόπος, η φύση, η κίνηση, το νερό και η τελετουργία αποτελούσαν μέρος της συνολικής εμπειρίας.
Η Αρχιτεκτονική δεν ήταν Απλώς «Σκηνικό»
Η σύγχρονη μελέτη των αρχαίων ιερών έχει αρχίσει να δίνει μεγαλύτερη έμφαση όχι μόνο στη μορφή των κτιρίων αλλά και στον τρόπο με τον οποίο ο επισκέπτης βίωνε τον χώρο. Ο Mylonopoulos περιγράφει τα αρχαία ελληνικά ιερά ως σύνθετα αισθητηριακά περιβάλλοντα, στα οποία η εμπειρία δεν περιοριζόταν στην όραση αλλά περιελάμβανε την κίνηση, την ακουστική, την αφή και άλλες αισθητηριακές ποιότητες (Mylonopoulos, 2023).
Για το Ασκληπιείο της Περγάμου, η Ece Sayram Okay, στην εργασία της Healing in Motion, εξετάζει ειδικά τη σχέση ανάμεσα στην αρχιτεκτονική, στο σώμα του θεραπευόμενου και στην κίνησή του μέσα στον χώρο. Η ανάλυσή της υποστηρίζει ότι η διάταξη των διαδρομών και των κτιρίων διαμόρφωνε και κατεύθυνε την κίνηση των ανθρώπων στο πλαίσιο της θεραπευτικής εμπειρίας (Okay, 2016). Αυτό είναι καθοριστικό.
Η αρχιτεκτονική δεν αποτελούσε απλώς ένα στατικό περίβλημα μέσα στο οποίο «συνέβαινε» η θεραπεία. Η πορεία του σώματος μέσα στον χώρο μπορούσε να αποτελεί μέρος της ίδιας της εμπειρίας.
Το Ασκληπιείο της Περγάμου: Θεραπεία ως Διαδρομή
Κάτοψη του Ασκληπιείου της Περγάμου. Πηγή εικόνας: NT Images (ntimages.net).
Το Ασκληπιείο της Περγάμου προσφέρει ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον παράδειγμα αυτής της σχέσης. Στη μνημειακή διαμόρφωση του 2ου αιώνα μ.Χ., το συγκρότημα περιλάμβανε μεγάλη κεντρική αυλή, στοές, θέατρο, ιερή πηγή και κυκλικό κτίριο που συνδέεται στη βιβλιογραφία με θεραπευτικές λειτουργίες. Από το κυκλικό κτίριο ξεκινούσε υπόγεια θολωτή δίοδος που οδηγούσε προς το κέντρο του τεμένους και την περιοχή της ιερής πηγής.
Στη δική μου αρχιτεκτονική ανάγνωση του Ασκληπιείου της Περγάμου, ιδιαίτερο ενδιαφέρον δεν έχει μόνο η μορφή των επιμέρους κτιρίων αλλά η εμπειρία του ανθρώπου καθώς μετακινείται ανάμεσά τους. Ο Ιερός Δρόμος, η είσοδος στο ιερό, το νερό, οι στοές, η κάθοδος, ο υπόγειος διάδρομος, το θεραπευτικό κτίριο και η επακόλουθη επιστροφή μπορούν να διαβαστούν ως μία αλληλουχία και όχι ως ανεξάρτητα αρχιτεκτονικά στοιχεία.
Σύμφωνα με την αρχιτεκτονική διάταξη του χώρου υπάρχει ξεκάθαρα μια οργανωμένη θεραπευτική εμπειρία, όπου ο Ιερός Δρόμος, ο υπόγειος διάδρομος, το νερό, το φως και οι διαφορετικοί χώροι δημιουργούν μια συνεχή βιωματική ακολουθία. Η έννοια που εμφανίζεται διαρκώς είναι η μετάβαση.
Σχηματική απεικόνιση της θεραπευτικής διαδρομής στο Ασκληπιείο της Περγάμου, με έμφαση στη σχέση μεταξύ κίνησης, υπόγειας διαδρομής και θεραπευτικών χώρων. Σχεδιασμός και ερμηνευτική απόδοση: Χρυσάνθη Δαφοπούλου, βάσει αρχαιολογικών και βιβλιογραφικών πηγών.
Ο Υπόγειος Διάδρομος: μια Αρχιτεκτονική Μετάβαση
Ο υπόγειος διάδρομος αποτελεί ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο για τη συγκεκριμένη ανάγνωση. Η μετάβαση από έναν ανοικτό χώρο προς ένα υπόγειο πέρασμα μεταβάλλει αναπόφευκτα την αισθητηριακή εμπειρία του ανθρώπου. Το οπτικό πεδίο περιορίζεται. Η πορεία γίνεται συγκεκριμένη. Η σχέση φωτός και σκιάς αλλάζει. Η ακουστική διαφοροποιείται. Το σώμα δεν κινείται πλέον ελεύθερα προς οποιαδήποτε κατεύθυνση αλλά ακολουθεί μια καθορισμένη διαδρομή.
Αυτή η περιγραφή δεν σημαίνει ότι ο διάδρομος σχεδιάστηκε για να προκαλεί ύπνωση. Δεν υπάρχει ιστορικό τεκμήριο για μια τέτοια πρόθεση. Υπάρχει όμως κάτι που μπορούμε να εξετάσουμε με μεγαλύτερη επιστημονική ασφάλεια: τη δομή αυτής της εμπειρίας και τη λειτουργική της ομοιότητα με τον τρόπο που οργανώνεται η προσοχή κατά τη σύγχρονη υπνωτική διαδικασία.
Από την Αρχιτεκτονική Διαδρομή στην Υπνωτική Διαδικασία
Στη σύγχρονη επιστημονική βιβλιογραφία η ύπνωση ορίζεται ως κατάσταση συνείδησης που περιλαμβάνει εστιασμένη προσοχή, μειωμένη περιφερειακή επίγνωση και αυξημένη ικανότητα ανταπόκρισης στην υποβολή (Elkins et al., 2015). Και η κλινική εφαρμογή της ύπνωσης οργανώνεται συνήθως σταδιακά.
Η σύγχρονη βιβλιογραφία περιγράφει χωριστά την εισαγωγή και την εμβάθυνση, το θεραπευτικό έργο και την επαναφορά από την υπνωτική διαδικασία (Brann, Owens & Williamson, 2011). Στην κλινική πρακτική που ακολουθώ, μετά την επαναφορά δίνεται επίσης χρόνος για ενδοσκόπηση, κατανόηση και ενσωμάτωση της εμπειρίας.
Από αυτή την οπτική, μπορούμε να παρατηρήσουμε έναν ενδιαφέροντα παραλληλισμό: Η πορεία μέσα στο Ασκληπιείο παρουσιάζει έναν ενδιαφέροντα παραλληλισμό με τη σύγχρονη υπνωτική διαδικασία. Η είσοδος στον θεραπευτικό χώρο σηματοδοτεί την απομάκρυνση από την καθημερινότητα και μπορεί να παραλληλιστεί με την εισαγωγή στην ύπνωση. Η σταδιακή κάθοδος και η μείωση των εξωτερικών ερεθισμάτων θυμίζουν τη φάση της εμβάθυνσης, όπου η προσοχή στρέφεται περισσότερο προς την εσωτερική εμπειρία. Στη συνέχεια, η εγκοίμηση και η κύρια θεραπευτική εμπειρία αντιστοιχούν λειτουργικά στο κυρίως θεραπευτικό μέρος της υπνωτικής συνεδρίας.
Η έξοδος και η επιστροφή προς τον εξωτερικό χώρο μπορούν να συγκριθούν με την επαναφορά, ενώ ο χρόνος που ακολουθεί για κατανόηση και επεξεργασία της εμπειρίας παραλληλίζεται με την ενδοσκόπηση και την ενσωμάτωση του βιώματος. Ο παραλληλισμός αυτός δεν σημαίνει ότι οι δύο διαδικασίες είναι ίδιες, αλλά ότι και στις δύο η θεραπευτική εμπειρία οργανώνεται σταδιακά και αποκτά σαφή αρχή, εξέλιξη και ολοκλήρωση. Ο παραλληλισμός αφορά τη μορφή της εμπειρίας, όχι την ιστορική ταυτότητα των δύο πρακτικών.
Από τον Εξωτερικό Κόσμο στον Εσωτερικό
Εδώ βρίσκεται ένα από τα βασικά σημεία του παραλληλισμού. Στην αρχιτεκτονική, το σώμα ακολουθεί μια διαδρομή μέσα στον χώρο. Στην ύπνωση, η προσοχή ακολουθεί μια διαδρομή προς την εσωτερική εμπειρία. Ο χώρος μπορεί να επηρεάζει αυτή τη μετάβαση μέσα από το φως, τη σκιά, την ακουστική, τα όρια και την κίνηση. Στην ύπνωση, η αντίστοιχη μετάβαση υποστηρίζεται από τη γλώσσα, τον ρυθμό, τις παύσεις, τη φαντασία και τη θεραπευτική σχέση. Και στις δύο περιπτώσεις υπάρχει μια σταδιακή πορεία: από το εξωτερικό περιβάλλον προς μια πιο εσωτερική εμπειρία και στη συνέχεια ξανά προς τα έξω.
Στο Ασκληπιείο, η αρχιτεκτονική οργάνωνε τη φυσική διαδρομή του θεραπευόμενου και διαμόρφωνε το αισθητηριακό πλαίσιο της θεραπευτικής εμπειρίας. Στη σύγχρονη ύπνωση, η θεραπευτική επικοινωνία οργανώνει τη διαδρομή της προσοχής και της εσωτερικής εμπειρίας.
Η Εγκοίμηση: όταν το Όνειρο Αποκτά Θεραπευτικό Νόημα
Η εγκοίμηση αποτελούσε ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά στοιχεία της λατρείας του Ασκληπιού. Ο θεραπευόμενος κοιμόταν στον κατάλληλο χώρο του ιερού αναμένοντας ένα όνειρο στο οποίο μπορούσε να εμφανιστεί ο Ασκληπιός ή να δοθεί κάποια θεραπευτική κατεύθυνση. Η πρακτική της incubation —του τελετουργικού ύπνου σε ιερό με σκοπό την απόκτηση θεόσταλτου ονείρου— είναι καλά τεκμηριωμένη στη σύγχρονη μελέτη της αρχαίας θρησκείας (Renberg, 2017).
Η Πέργαμος μάς προσφέρει και μια σπάνια προσωπική μαρτυρία μέσα από τους Ιερούς Λόγους του Αίλιου Αριστείδη. Ο Αριστείδης περιγράφει επανειλημμένα όνειρα και οράματα στα οποία ο Ασκληπιός παρείχε συμβουλές και οδηγίες σχετικά με την υγεία του. Στην Πέργαμο της εποχής του οι εμπειρίες αυτές δεν ήταν απομονωμένες από την ιατρική πρακτική. Όπως αναφέρωστην παρακάτω σχετική βιβλιογραφία, όνειρα και οράματα μπορούσαν να ερμηνεύονται μέσα στο ευρύτερο θεραπευτικό περιβάλλον του ιερού (Horstmanshoff, 2004· Nicosia, 2009).
Εδώ προκύπτει ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο. Η θεραπευτική εμπειρία δεν περιορίζεται σε κάτι που «γίνεται» στον ασθενή από έξω. Ο ίδιος καλείται να βιώσει, να θυμηθεί, να ερμηνεύσει και να αποδώσει νόημα σε μια εσωτερική εμπειρία. Και αυτό, χωρίς να ταυτίζεται με τη σύγχρονη υπνοθεραπεία, δημιουργεί ακόμη ένα σημείο συνάντησης: την ενεργή συμμετοχή του θεραπευόμενου στην επεξεργασία της προσωπικής του εμπειρίας.
Τι Μπορούμε να Πούμε με Ασφάλεια
Η ιστορική τεκμηρίωση μας επιτρέπει να πούμε ότι στα Ασκληπιεία υπήρχαν πρακτικές εγκοίμησης, τελετουργικής προετοιμασίας και καθαρμού, ιδιαίτερη σχέση με το νερό και οργανωμένοι θεραπευτικοί χώροι. Η αρχιτεκτονική έρευνα για την Πέργαμο επιτρέπει επίσης να μιλήσουμε σοβαρά για τη σχέση ανάμεσα στην κίνηση του σώματος, τη χωρική διάταξη και τη θεραπευτική εμπειρία.
Η σύγχρονη επιστήμη της ύπνωσης, από την άλλη, μας επιτρέπει να περιγράψουμε με σαφήνεια διαδικασίες εστίασης της προσοχής, εισαγωγής, εμβάθυνσης, θεραπευτικής εργασίας και επαναφοράς. Αυτό που δεν μπορούμε να αποδείξουμε είναι ότι οι αρχιτέκτονες του Ασκληπιείου σχεδίασαν τον χώρο γνωρίζοντας ή εφαρμόζοντας μια μορφή κλινικής ύπνωσης με τη σημερινή έννοια. Ο παραλληλισμός είναι ερμηνευτικός και φαινομενολογικός, δηλαδή αφορά τις ομοιότητες στον τρόπο που οργανώνεται και βιώνεται η εμπειρία, χωρίς να σημαίνει ότι οι δύο πρακτικές είναι ίδιες.
Συμπέρασμα
Η μελέτη του Ασκληπιείου της Περγάμου μάς επιτρέπει να δούμε τη θεραπεία όχι μόνο ως τεχνική παρέμβαση αλλά ως διαδρομή. Το σώμα εισέρχεται σε έναν τόπο, κινείται μέσα σε αυτόν, περνά από διαφορετικές αισθητηριακές και συμβολικές συνθήκες, βιώνει την κεντρική θεραπευτική εμπειρία και στη συνέχεια επιστρέφει. Στη σύγχρονη ύπνωση, η διαδρομή είναι περισσότερο εσωτερική: η προσοχή εστιάζεται, εμβαθύνει, στρέφεται προς το θεραπευτικό έργο και στη συνέχεια επανέρχεται προς το εξωτερικό περιβάλλον.
Βιβλιογραφία
Brann, L., Owens, J., & Williamson, A. (Eds.). (2011). The Handbook of Contemporary Clinical Hypnosis: Theory and Practice. Wiley-Blackwell.
Christopoulou-Aletra, H., Togia, A., & Varlami, C. (2010). The “smart” Asclepieion: A total healing environment. Archives of Hellenic Medicine, 27(2), 259–263.
Elkins, G. R., Barabasz, A. F., Council, J. R., & Spiegel, D. (2015). Advancing research and practice: The revised APA Division 30 definition of hypnosis. International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis, 63(1), 1–9.
Garantzioti, P., Spanoudakis, N., & Manoutsoglou, E. (2019). The use of water in Asclepieia. Bulletin of the Geological Society of Greece, Special Publication 7, 530–531.
Graf, F. (2016). Incubation. In Oxford Classical Dictionary. Oxford University Press.
Horstmanshoff, H. F. J. (2004). “Did the God Learn Medicine?” Asclepius and Temple Medicine in Aelius Aristides’ Sacred Tales. In H. F. J. Horstmanshoff, M. Stol & C. R. van Tilburg (Eds.), Magic and Rationality in Ancient Near Eastern and Graeco-Roman Medicine, 325–341. Brill.
Mylonopoulos, I. (2023). Ancient Greek Sanctuaries from a Sensorial Perspective. Mètis, N.S. 21, 183–210.
Nicosia, S. (2009). Sogno e medicina nell’Asclepieo di Pergamo. Medicina nei Secoli, 21(2), 631–661.
Okay, E. S. (2016). Healing in Motion: The Influence of Locotherapy on the Architecture of the Pergamene Asklepieion in the Second Century CE. Doctoral dissertation, University of California, Los Angeles.
Petridou, G. (2016). Healing Shrines. In G. L. Irby (Ed.), A Companion to Science, Technology, and Medicine in Ancient Greece and Rome, 434–449. Wiley-Blackwell.
Renberg, G. H. (2017). Where Dreams May Come: Incubation Sanctuaries in the Greco-Roman World. 2 vols. Leiden/Boston: Brill.