Κλινική Υπνοθεραπεία

Ύπνωση, Υπνοθεραπεία και Κλινική Υπνοθεραπεία

Η μείωση των εξωτερικών περισπασμών και της έντονης αυτοκριτικής μπορεί να δημιουργήσει χώρο για βαθύτερη σύνδεση με τον εαυτό, εσωτερικό στοχασμό και μεγαλύτερη συμπόνια. Καθώς περιορίζεται η εσωτερική ένταση, μπορείτε να παρατηρήσετε με μεγαλύτερη καθαρότητα τις σκέψεις, τα συναισθήματα, τις πεποιθήσεις, τις εσωτερικές εικόνες και τις σωματικές σας αντιδράσεις. Πρόκειται για μια φυσική κατάσταση εσωτερικής συγκέντρωσης, απορρόφησης και εστιασμένης προσοχής. Παραμένετε σε επίγνωση, μπορείτε να επικοινωνείτε και διατηρείτε τη δυνατότητα να αποδεχθείτε, να τροποποιήσετε ή να απορρίψετε οποιαδήποτε θεραπευτική υποβολή.

Η προέλευση της λέξης Υπνοθεραπεία

Στην ελληνική γλώσσα, η λέξη «ύπνωση» συνδέεται συχνά με τη λέξη «ύπνος». Γι’ αυτό, πολλοί άνθρωποι θεωρούν ότι κατά τη διάρκεια της Υπνοθεραπείας θα κοιμηθούν, θα χάσουν τον έλεγχο ή δεν θα θυμούνται τι συνέβη. Στην πραγματικότητα, η ύπνωση δεν είναι ύπνος αλλά μια κατάσταση εγρήγορσης, κατά την οποία η προσοχή απομακρύνεται προσωρινά από τα εξωτερικά ερεθίσματα και στρέφεται περισσότερο προς τις εσωτερικές εικόνες, τις αισθήσεις, τις σκέψεις και τις εμπειρίες. Η αμνησία δεν αποτελεί αναγκαίο χαρακτηριστικό της ύπνωσης (Williamson, 2019).

Η αυξημένη ανταπόκριση στην υποβολή δεν σημαίνει αυτόματη υπακοή ή απώλεια της προσωπικής βούλησης. Ο θεραπευόμενος παραμένει ενεργός συμμετέχων στη διαδικασία. Ήδη από την πρώτη δημοσιευμένη εργασία του για την ύπνωση, ο Milton H. Erickson επισήμανε ότι δεν παρατήρησε την ανάπτυξη μιας γενικευμένης «υπερ-υποβλητικότητας» ούτε θεμελιώδεις μεταβολές της προσωπικότητας ως αποτέλεσμα της ύπνωσης (Erickson, 1932). Αργότερα, μαζί με τον Ernest Rossi, περιέγραψε την ύπνωση ως μια διαδικασία εσωτερικής συγκέντρωσης, μέσα από την οποία το άτομο μπορεί να αναγνωρίσει και να αξιοποιήσει ικανότητες, εμπειρίες και εσωτερικούς πόρους που ήδη διαθέτει (Erickson & Rossi, 1976).

Η Υπνοθεραπεία ως Μεγεθυντικός Φακός

Η Υπνοθεραπεία λειτουργεί σαν ένας μεγεθυντικός φακός: σας βοηθά να εστιάσετε με μεγαλύτερη ακρίβεια σε ένα ζήτημα που σας απασχολεί και να το προσεγγίσετε σε βαθύτερο επίπεδο κατανόησης. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, μπορείτε να αναγνωρίσετε τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώθηκαν συγκεκριμένες συνήθειες, φόβοι, πεποιθήσεις και επαναλαμβανόμενα μοτίβα. Παράλληλα, μπορείτε να αναπτύξετε νέους, περισσότερο υποστηρικτικούς τρόπους σκέψης, συναισθηματικής επεξεργασίας και ανταπόκρισης. Η κλινική Υπνοθεραπεία μπορεί να εφαρμοστεί ως κύρια θεραπευτική προσέγγιση ή συμπληρωματικά προς άλλες μορφές θεραπείας και φροντίδας. Η διάρκειά της και ο ρυθμός της αλλαγής διαφέρουν ανάλογα με το ζήτημα, το ιστορικό, τις ανάγκες, την ετοιμότητα και την ανταπόκριση κάθε ανθρώπου.

Θεωρητικές Προσεγγίσεις της Ύπνωσης

Ο Ernest Hilgard ανέπτυξε τη θεωρία της νεοδιάσχισης, σύμφωνα με την οποία διαφορετικές νοητικές λειτουργίες μπορούν να δραστηριοποιούνται ταυτόχρονα, χωρίς όλες να βρίσκονται στο επίκεντρο της συνειδητής επίγνωσης. Κατά την ύπνωση, ορισμένες διεργασίες μπορεί να ανταποκρίνονται στις θεραπευτικές υποβολές, ενώ άλλες εξακολουθούν να παρακολουθούν και να αξιολογούν την εμπειρία. Πρόκειται για ένα από τα θεωρητικά μοντέλα που έχουν προταθεί για την κατανόηση της ύπνωσης και όχι για τη μοναδική επιστημονικά αποδεκτή εξήγησή της (Hilgard, 1977).

Ο Ronald Shor εισήγαγε την έννοια του «Γενικευμένου Προσανατολισμού στην Πραγματικότητα» (Generalized Reality Orientation – GRO). Με τον όρο αυτό περιέγραψε το ευρύτερο εσωτερικό πλαίσιο μέσα από το οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας, το σώμα μας, τους άλλους ανθρώπους, τον χρόνο, τον χώρο και τον κόσμο. Κατά την ύπνωση, αυτός ο συνηθισμένος προσανατολισμός μπορεί προσωρινά να απομακρυνθεί από το κέντρο της προσοχής, επιτρέποντας στις εσωτερικές εικόνες, στις νέες οπτικές και στις θεραπευτικές υποβολές να αποκτήσουν μεγαλύτερη σημασία (Shor, 1959).

Ασυνείδητο ή Υποσυνείδητο;

Συνειδητοποίηση, Αποδοχή και Αλλαγή

Η θεραπευτική διαδικασία μπορεί να συνοψιστεί σε τρία αλληλένδετα στάδια: συνειδητοποίηση, αποδοχή και αλλαγή. Η συνειδητοποίηση σας βοηθά να αναγνωρίσετε τι συμβαίνει μέσα σας, πώς δημιουργήθηκε και με ποιον τρόπο εξακολουθεί να σας επηρεάζει. Η αποδοχή δεν σημαίνει παραίτηση, παθητικότητα ή συμφωνία με όσα συνέβησαν. Σημαίνει ότι μπορείτε να αναγνωρίσετε την εμπειρία σας χωρίς να την απορρίπτετε και χωρίς να στρέφεστε εναντίον του εαυτού σας με αυστηρή αυτοκριτική. Η αλλαγή αφορά την ανάπτυξη νέων επιλογών, αντιδράσεων και τρόπων σχέσης με τον εαυτό σας και τους άλλους.

Συνοψίζοντας, η ύπνωση μπορεί να περιγραφεί ως μια κατάσταση εστιασμένης, εσωτερικά προσανατολισμένης επίγνωσης. Δεν χάνετε την ταυτότητα ή τον έλεγχό σας. Αντίθετα, μπορείτε να συγκεντρωθείτε βαθύτερα στην εσωτερική σας εμπειρία και να αξιοποιήσετε τη φαντασία, τη μνήμη, τις θεραπευτικές υποβολές και τους προσωπικούς σας πόρους με σκοπό την κατανόηση, την επεξεργασία και την επιθυμητή αλλαγή.

Πώς να Επιλέξετε τον Κατάλληλο Υπνοθεραπευτή

Αντιλαμβάνεται πλήρως το περιβάλλον του το άτομο κατά την διάρκεια μιας συνεδρίας; Έχει τον έλεγχο του εαυτού του;

Ναι, κατά τη διάρκεια μιας συνεδρίας υπνοθεραπείας, το άτομο παραμένει σε επίγνωση και διατηρεί τον έλεγχο των σκέψεων, των λόγων και των πράξεών του. Η ύπνωση δεν είναι ύπνος, απώλεια συνείδησης ή παράδοση του ελέγχου στον υπνοθεραπευτή. Είναι μια κατάσταση εστιασμένης προσοχής, κατά την οποία μπορεί να απορροφηθεί βαθύτερα στην εσωτερική του εμπειρία, ενώ εξακολουθεί να ακούει, να σκέφτεται, να επικοινωνεί και να αντιλαμβάνεται όσα συμβαίνουν γύρω του. Στην πράξη, τα μάτια μπορεί να είναι ανοιχτά ή κλειστά και η συνεδρία μπορεί να περιλαμβάνει στιγμές ησυχίας, θεραπευτικό διάλογο ή βιωματικές ασκήσεις με εικόνες, λέξεις, συναισθήματα, σωματικές αισθήσεις και κίνηση.

Η εμπειρία διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο. Κάποιος μπορεί να θυμάται σχεδόν κάθε λέξη, ενώ κάποιος άλλος μπορεί να απορροφηθεί περισσότερο στην εμπειρία ή να χάσει προσωρινά την αίσθηση του χρόνου. Αυτές είναι φυσιολογικές διαφορές στην εστίαση της προσοχής και δεν σημαίνουν απώλεια επίγνωσης ή ελέγχου. Το National Council for Hypnotherapy περιγράφει τον υπνοθεραπευτή ως καθοδηγητή και συντονιστή της διαδικασίας. Το άτομο παραμένει ενεργό και μπορεί να επανέλθει από την ύπνωση όποτε το επιλέξει. Δεν μπορεί να εξαναγκαστεί να πει ή να κάνει κάτι αντίθετο με τη θέληση, τις αξίες ή τα προσωπικά του όρια. Μπορεί να απορρίψει μια υποβολή, να ζητήσει διευκρινίσεις, να αλλάξει θέση, να ανοίξει τα μάτια του, να διακόψει μια άσκηση ή να ολοκληρώσει τη συνεδρία οποιαδήποτε στιγμή. Κάθε ουσιαστική αλλαγή ανήκει στο ίδιο και δεν μπορεί να του επιβληθεί από τον υπνοθεραπευτή.

Ανάλογα με τις ανάγκες και τον στόχο της συνεδρίας, μπορεί να χρησιμοποιηθούν η Κλινική Υπνοθεραπεία, πρωτόκολλα Εστιασμένης στη Λύση Υπνοθεραπείας (Solution Focused Hypnotherapy), το Social Panorama —μια εξειδικευμένη μέθοδος του NLP— και η Κρανιοϊερή Προσέγγιση. Κάθε μέθοδος χρησιμοποιείται συνεργατικά και μόνο αφού έχει προηγουμένως εξηγηθεί και συμφωνηθεί. Ο συνδιασμός των παραπάνω δημιουργεί έναν εστιασμένο εσωτερικό χώρο, μέσα στον οποίο σκέψεις, συναισθήματα, πεποιθήσεις και προστατευτικά μοτίβα μπορούν να διερευνηθούν με μεγαλύτερη καθαρότητα. Μέσα στη συνεδρία το άτομο εξερευνά ενεργά τον τρόπο με τον οποίο οι σχέσεις, τα προσωπικά όρια και οι σημαντικοί άνθρωποι αναπαρίστανται στον εσωτερικό του κόσμο. Το ίδιο αποφασίζει τι σημαίνει κάθε εικόνα, θέση ή αίσθηση, χωρίς να του επιβάλλεται κάποια ερμηνεία.

Όταν εντάσσεται στη συνεδρία η Κρανιοϊερή Προσέγγιση, το άτομο παραμένει ξύπνιο και σε πλήρη επίγνωση. Εάν υπάρχει συνδιασμός με την υπνοθεραπεία, μπορούμε να έχουμε συνεχή διάλογο και ενεργή συμμετοχή σε όλη τη διάρκεια της διαδικασίας. Με αυτόν τον τρόπο διατηρούνται η επικοινωνία, τα προσωπικά όρια και η δυνατότητα επιλογής σε κάθε στάδιο της συνεδρίας. Οι προσεγγίσεις αυτές μπορεί να προσφέρουν υποστήριξη όταν κάποιος βιώνει στρες, συναισθηματική δυσφορία, προστατευτικές αντιδράσεις που συνδέονται με το τραύμα ή μια αίσθηση αποσύνδεσης ανάμεσα στο σώμα και τον νου.

Κατά τη διάρκεια της συνεδρίας το άτομο συνδέεται με το συγκινησιακό του κομμάτι, κατανοεί αυτές τις αντιδράσεις με περισσότερη συμπόνια και αισθάνεται σταδιακά πιο ήρεμο και υποστηριζόμενο. Σχεδόν άμεσα μπορεί να αναπτύξει μεγαλύτερη ικανότητα ρύθμισης του νευρικού συστήματος, να διακρίνει πιο καθαρά τον κίνδυνο που βίωνε στο παρελθόν και να σταματήσει να τον μεταφέρει στο παρόν. Σκοπός της θεραπευτικής διαδικασίας είναι να ενισχύσει την αυτονομία, την ελεύθερη έκφραση και την εμπιστοσύνη του ατόμου. Η πορεία βασίζεται στη συγκατάθεση, στα σαφή όρια και στον σεβασμό του προσωπικού του ρυθμού.

Η Θεραπευτική Διαδικασία

Κατά τη διάρκεια της συνεδρίας, καθοδηγείστε σταδιακά σε μια κατάσταση χαλάρωσης και εστιασμένης προσοχής. Η διαδικασία προσαρμόζεται στο προσωπικό σας ιστορικό, στη γλώσσα, στις εσωτερικές εικόνες, στις σωματικές αισθήσεις και στους συμφωνημένους θεραπευτικούς στόχους. Μέσα από θεραπευτικές ερωτήσεις, υποβολές, μεταφορές, νοερή απεικόνιση και διάλογο, διερευνώνται οι σκέψεις, τα συναισθήματα και οι πεποιθήσεις που συνδέονται με το ζήτημα που σας απασχολεί. Παράλληλα, δίνεται προσοχή στον τρόπο με τον οποίο η εμπειρία γίνεται αισθητή στο σώμα.

Η συνεδρία μπορεί να περιλαμβάνει τη διερεύνηση παλαιότερων εμπειριών, χωρίς να απαιτείται να τις ξαναζήσετε ή να πιεστείτε να ανακαλέσετε κάποια ανάμνηση. Ό,τι αναδύεται προσεγγίζεται με σεβασμό, χωρίς επιβολή ερμηνειών ή κατεύθυνση προς μια προκαθορισμένη αφήγηση. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, μπορείτε να αναγνωρίσετε την προστατευτική λειτουργία μιας αντίδρασης, να ενισχύσετε τους εσωτερικούς σας πόρους και να εξασκηθείτε νοερά σε νέους τρόπους ανταπόκρισης. Στόχος είναι η ενίσχυση της αυτογνωσίας, της συναισθηματικής ρύθμισης και της ελευθερίας επιλογής. Η συγχώρεση μπορεί να αποτελέσει μέρος της διαδικασίας μόνο όταν έχει προσωπικό νόημα για εσάς. Δεν αποτελεί υποχρέωση, δεν αναιρεί όσα συνέβησαν και δεν απαιτεί επανασύνδεση με ανθρώπους που σας έχουν βλάψει.

Η Κλινική Υπνοθεραπεία είναι μια βιωματική διαδικασία. Η αλλαγή δεν πραγματοποιείται παθητικά από την υπνοθεραπεύτρια, αλλά μέσα από την ενεργή συμμετοχή, την προσωπική εμπειρία και τη θεραπευτική συνεργασία. Σε όλη τη διάρκεια της συνεδρίας μπορείτε να επικοινωνείτε, να ζητήσετε διευκρινίσεις, να τροποποιήσετε μια άσκηση, να κάνετε παύση ή να σταματήσετε. Η υπνοθεραπεία δεν αντικαθιστά την ιατρική ή ψυχιατρική αξιολόγηση και θεραπεία. Όταν υπάρχουν σωματικά συμπτώματα, αυτοάνοσα νοσήματα, σοβαρές ψυχικές δυσκολίες ή άλλες παθήσεις, εφαρμόζεται συμπληρωματικά και, όπου χρειάζεται, σε συνεργασία με τον κατάλληλο επαγγελματία υγείας.

Κύρια Οφέλη

• Χαλάρωση και διαχείριση του στρες: Η υπνοθεραπεία μπορεί να υποστηρίξει τη μείωση της εσωτερικής έντασης και την επιστροφή σε μια περισσότερο ήρεμη κατάσταση.
• Αναγνώριση των προστατευτικών αντιδράσεων: Σας βοηθά να παρατηρήσετε πότε ενεργοποιούνται αντιδράσεις μάχης, φυγής, παγώματος ή υποταγής και να αναπτύξετε περισσότερους τρόπους αυτορρύθμισης.
• Αλλαγή νοητικών και συμπεριφορικών μοτίβων: Υποστηρίζει τη διερεύνηση περιοριστικών πεποιθήσεων, αυτόματων σκέψεων και συνηθειών και την ανάπτυξη περισσότερο βοηθητικών επιλογών.
• Θεραπευτική εργασία με το τραύμα: Μπορεί να χρησιμοποιηθεί συμπληρωματικά, από κατάλληλα εκπαιδευμένο επαγγελματία, για την προσεκτικά ρυθμισμένη επεξεργασία δύσκολων εμπειριών, χωρίς εξαναγκασμένη ανάκληση ή επαναβίωση. Η διαθέσιμη έρευνα για τα συμπτώματα μετατραυματικού στρες είναι ενθαρρυντική, αλλά χρειάζονται περισσότερες υψηλής ποιότητας μελέτες (Rotaru & Rusu, 2016).
• Διαχείριση φόβων και φοβιών: Βοηθά στην κατανόηση των ερεθισμάτων και των αντιδράσεων που συνδέονται με τον φόβο και στη νοερή εξάσκηση νέων τρόπων ανταπόκρισης.
• Διαχείριση θυμού και έντονων συναισθημάτων: Υποστηρίζει την αναγνώριση των αναγκών, των ορίων και των προστατευτικών αντιδράσεων που μπορεί να βρίσκονται πίσω από τον θυμό.
• Αντιμετώπιση εμμονικών σκέψεων: Μπορεί να χρησιμοποιηθεί συμπληρωματικά για την παρατήρηση επαναλαμβανόμενων σκέψεων και την ανάπτυξη μιας διαφορετικής σχέσης μαζί τους.
• Ενίσχυση της αυτοεκτίμησης και της αυτοσυμπόνιας: Συμβάλλει στη μείωση της αυστηρής αυτοκριτικής και στην ανάπτυξη μιας περισσότερο υποστηρικτικής εσωτερικής φωνής.
• Υποστήριξη στην αλλαγή συνηθειών: Μπορεί να αξιοποιηθεί σε ζητήματα όπως η διακοπή του καπνίσματος, η αναβλητικότητα και άλλα επαναλαμβανόμενα μοτίβα συμπεριφοράς. Ειδικά για τη διακοπή του καπνίσματος, τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επαρκούν για να αποδειχθεί ότι η υπνοθεραπεία υπερέχει άλλων παρεμβάσεων ή της απουσίας θεραπείας (Barnes et al., 2019).
• Ενίσχυση της σύνδεσης νου και σώματος: Σας βοηθά να αναγνωρίζετε πώς οι σκέψεις και τα συναισθήματα συνδέονται με την αναπνοή, την ένταση και τις υπόλοιπες σωματικές σας αισθήσεις.

Συνολικά, η υπνοθεραπεία είναι μια βιωματική μέθοδος που μπορεί να υποστηρίξει τη χαλάρωση, την εσωτερική σύνδεση, την αυτοσυμπόνια και την επεξεργασία νοητικών ή συναισθηματικών εμποδίων. Μπορεί να αποτελέσει χρήσιμο εργαλείο στο πλαίσιο μιας ευρύτερης, ολοκληρωμένης φροντίδας, χωρίς να υποκαθιστά την ενδεδειγμένη ιατρική αντιμετώπιση.

Η Υπνωτική Εμπειρία

Στην καθημερινή ζωή βιώνουμε συχνά καταστάσεις έντονης συγκέντρωσης και απορρόφησης. Αυτό συμβαίνει, για παράδειγμα, όταν παρακολουθούμε μια ταινία, διαβάζουμε, ζωγραφίζουμε, ακούμε μουσική ή αφοσιωνόμαστε σε μια δραστηριότητα και χάνουμε προσωρινά την αίσθηση του χρόνου. Κατά την οδήγηση μιας οικείας διαδρομής μπορεί επίσης να παρατηρήσουμε ότι ορισμένες καλά μαθημένες κινήσεις πραγματοποιούνται αυτόματα, ενώ η σκέψη μας έχει στραφεί αλλού. Αυτή η εμπειρία δεν ταυτίζεται με την κλινική ύπνωση. Δείχνει, όμως, την ικανότητα του νου να κατανέμει την προσοχή και να εκτελεί οικείες ενέργειες χωρίς να χρειάζεται να τις αναλύει συνειδητά σε κάθε τους στάδιο.

Παρόμοια χαρακτηριστικά εστιασμένης προσοχής και εσωτερικής απορρόφησης αξιοποιούνται σκόπιμα στην υπνοθεραπεία. Η εμπειρία της ύπνωσης δεν είναι ίδια για όλους. Για ορισμένους ανθρώπους γίνεται αισθητή ως βαθιά ηρεμία ή αίσθηση εσωτερικής απορρόφησης, ενώ άλλοι παραμένουν περισσότερο ενεργοί και σε εγρήγορση. Η βαθιά σωματική χαλάρωση δεν αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση και δεν υπάρχει ένας μοναδικός «σωστός» τρόπος να βιώσει κανείς την ύπνωση (Elkins et al., 2015).

Κατά τη διάρκεια της συνεδρίας μπορεί να χρησιμοποιηθούν ο θεραπευτικός διάλογος, η εστιασμένη αναπνοή, η νοερή απεικόνιση, οι μεταφορές, οι θεραπευτικές υποβολές, η χρονική προβολή και η επίγνωση των σωματικών αισθήσεων. Οι τεχνικές επιλέγονται και προσαρμόζονται σύμφωνα με το ιστορικό, τις ανάγκες, τον τρόπο ανταπόκρισης και τους συμφωνημένους θεραπευτικούς στόχους σας. Ορισμένοι άνθρωποι μπορεί να παρατηρήσουν από την πρώτη συνεδρία μια αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται ή βιώνουν ένα ζήτημα. Για άλλους, η θεραπευτική επεξεργασία χρειάζεται περισσότερο χρόνο. Η ανταπόκριση είναι προσωπική και επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες· επομένως, το αποτέλεσμα και η διάρκειά του δεν μπορούν να προβλεφθούν ή να εγγυηθούν εκ των προτέρων.

Τι Συμβαίνει Κατά τη Διάρκεια της Κλινικής Ύπνωσης

Η εισαγωγή στην υπνωτική κατάσταση αρχίζει συνήθως με την εστίαση της προσοχής και τη σταδιακή χαλάρωση του σώματος. Η φωνή, η αναπνοή, οι λέξεις και οι θεραπευτικές εικόνες βοηθούν να μειωθούν οι εξωτερικοί περισπασμοί και να στραφεί η προσοχή προς την εσωτερική εμπειρία. Η συνεδρία ακολουθεί το θεραπευτικό πλαίσιο που έχει συμφωνηθεί μαζί σας εκ των προτέρων. Δεν χρησιμοποιείται ένα έτοιμο ή τυποποιημένο σενάριο. Η διαδικασία προσαρμόζεται στη γλώσσα, στις προσωπικές αναφορές, στις εσωτερικές εικόνες, στα συναισθήματα και στις σωματικές σας αισθήσεις.

Αυτή η διαδικασία μπορεί επίσης να σας βοηθήσουν να αναγνωρίσετε τις ανάγκες σας, να ενισχύσετε εσωτερικούς πόρους, να δημιουργήσετε μια αίσθηση ασφάλειας και να εξασκηθείτε νοερά σε έναν διαφορετικό τρόπο ανταπόκρισης. Κατά τη διάρκεια της συνεδρίας μπορεί να παρατηρήσετε εικόνες, σύμβολα, λέξεις, αναμνήσεις, συναισθήματα ή σωματικές αισθήσεις. Δεν χρειάζεται να εμφανιστεί κάτι συγκεκριμένο και δεν επιβάλλεται προκαθορισμένη ερμηνεία. Το νόημα διερευνάται μέσα από τις δικές σας συνδέσεις και την προσωπική σας εμπειρία.

Σταδιακά, μπορεί να αναγνωρίσετε με μεγαλύτερη καθαρότητα τον τρόπο με τον οποίο μια σκέψη, μια πεποίθηση ή μια παλαιότερη εμπειρία συνδέεται με ένα σημερινό συναίσθημα, σύμπτωμα ή μοτίβο συμπεριφοράς. Στόχος δεν είναι η πίεση για συναισθηματική αποφόρτιση, αλλά η ανάπτυξη μεγαλύτερης επίγνωσης, κατανόησης και ελευθερίας επιλογής. Ο ρόλος της υπνοθεραπεύτριας είναι να καθοδηγεί και να υποστηρίζει τη διαδικασία χωρίς να επιβάλλει προσωπικές ερμηνείες ή να κατευθύνει προς μια προκαθορισμένη ιστορία. Η αλλαγή προκύπτει μέσα από τη θεραπευτική συνεργασία και τη δική σας ενεργή συμμετοχή.

Στάδια Κλινικής Υπνοθεραπείας

1. Αρχική Συζήτηση και Εισαγωγή στην Ύπνωση

Η συνεδρία ξεκινά με μια ήρεμη συζήτηση γύρω από τον λόγο που οδήγησε τον θεραπευόμενο στη θεραπεία, τις προσδοκίες του και την αλλαγή που θα ήθελε να επιτύχει. Η διαδικασία εξηγείται αναλυτικά, απαντώνται τυχόν ερωτήσεις και συμφωνείται ένα θεραπευτικό πλάνο με το οποίο ο θεραπευόμενος αισθάνεται άνετα. Στη συνέχεια, ο θεραπευόμενος καθοδηγείται προς τη χαλάρωση και την εστίαση της προσοχής. Ανάλογα με τον άνθρωπο, η διαδικασία μπορεί να περιλαμβάνει ήρεμη αναπνοή, απαλή μουσική, αισθητηριακή επίγνωση, νοερές εικόνες ή προσεκτικά επιλεγμένη θεραπευτική γλώσσα. Η βαθιά χαλάρωση μπορεί να είναι βοηθητική, αλλά δεν αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την ύπνωση.

2. Εμβάθυνση

Καθώς η προσοχή γίνεται περισσότερο εστιασμένη, ο θεραπευόμενος καθοδηγείται απαλά προς μια βαθύτερη σύνδεση με την εσωτερική του εμπειρία. Τα εξωτερικά ερεθίσματα μπορεί να αρχίσουν να φαίνονται λιγότερο σημαντικά, διευκολύνοντας την παρατήρηση σκέψεων, συναισθημάτων, εικόνων και σωματικών αισθήσεων με μεγαλύτερη καθαρότητα και λιγότερη αυτοκριτική, ενω ο ίδιος παραμένει σε επίγνωση και διατηρεί τον έλεγχο. Τα μάτια του μπορεί να είναι ανοιχτά ή κλειστά, ενώ μπορεί να μιλήσει, να κινηθεί, να ζητήσει μια παύση ή να ολοκληρώσει τη διαδικασία οποιαδήποτε στιγμή το επιθυμεί.

3. Θεραπευτική Εργασία και Διερεύνηση

Στο κύριο μέρος της συνεδρίας εργαζόμαστε μαζί πάνω στο θέμα και στον θεραπευτικό στόχο που έχουμε συμφωνήσει. Ανάλογα με τις ανάγκες του θεραπευόμενου, μπορεί να χρησιμοποιήσω θεραπευτικό διάλογο, νοερές εικόνες, μεταφορές, προσεκτικά διατυπωμένες υποβολές, τεχνικές εστιασμένης στη λύση του θέματος (Solution Focused Hypnotherapy), βιωματικές ασκήσεις ή το Social Panorama. Οποιαδήποτε πληροφορία αναδυθεί, προσεγγίζεται με ασφάλεια και σεβασμό, χωρίς πίεση, ή επιβολή ερμηνείας.

4. Ενσωμάτωση και Επαναφορά

Στο τέλος της θεραπευτικής εργασίας, το άτομο καθοδηγείται ήρεμα και σταδιακά πίσω στη συνηθισμένη κατάσταση εγρήγορσης. Στη συνέχεια, υπάρχει χρόνος για να συζητηθεί η εμπειρία, να αναγνωριστούν όσα προέκυψαν και να εξεταστεί πώς μπορούν να ενσωματωθούν στην καθημερινή ζωή. Κάποιοι αισθάνονται αμέσως μετά τη συνεδρία ηρεμία, ανανέωση ή βαθύτερη σύνδεση με τον εαυτό τους. Άλλοι παρατηρούν τις αλλαγές να ξεδιπλώνονται πιο σταδιακά μέσα στις επόμενες ημέρες, καθώς νέες σκέψεις, συναισθήματα και επιλογές αρχίζουν να γίνονται πιο οικεία. Συνήθως προτείνεται ένας αρχικός κύκλος περίπου έξι συνεδριών, ώστε να υπάρχει χρόνος να χτιστεί εμπιστοσύνη, να γίνουν κατανοητά τα μοτίβα που εμπλέκονται και να σταθεροποιηθούν οι θετικές αλλαγές. Κάθε άνθρωπος, όμως, είναι διαφορετικός. Κάποιοι μπορεί να χρειαστούν λιγότερες συνεδρίες και άλλοι περισσότερο χρόνο. Η πορεία συζητείται μαζί και το θεραπευτικό πλάνο προσαρμόζεται στις προσωπικές ανάγκες και στην πρόοδο του καθενός.

Κοιμάται κανείς Κατά τη διάρκεια της Ύπνωσης;

Όχι. Για να βιώσετε τη θεραπευτική ύπνωση, δεν χρειάζεται να κοιμηθείτε. Η ύπνωση είναι μια κατάσταση εγρήγορσης και εστιασμένης προσοχής, όχι φυσιολογικός ύπνος. Εάν αποκοιμηθείτε πραγματικά, η αμφίδρομη θεραπευτική επικοινωνία περιορίζεται και η διαδικασία της υπνοθεραπείας διακόπτεται προσωρινά. Κατά τη διάρκεια της συνεδρίας παραμένετε σε επίγνωση, ακούτε τη φωνή του θεραπευτή και μπορείτε να μιλήσετε, να απαντήσετε σε ερωτήσεις ή να περιγράψετε όσα παρατηρείτε. Η συνεδρία μπορεί να πραγματοποιηθεί με τα μάτια ανοιχτά ή κλειστά, ανάλογα με την τεχνική που χρησιμοποιείται και με το πώς αισθάνεστε περισσότερο άνετα.

Οι περισσότεροι άνθρωποι βιώνουν μια ευχάριστη σωματική και νοητική χαλάρωση, χωρίς όμως η χαλάρωση να αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση της ύπνωσης. Το σώμα μπορεί να χαλαρώσει, ενώ ο νους παραμένει συγκεντρωμένος, δεκτικός και ενεργός. Διατηρείτε τον έλεγχο της συμπεριφοράς σας και παραμένετε υπεύθυνοι για τις πράξεις και τις δηλώσεις σας. Η αυξημένη ανταπόκριση στην υποβολή δεν σημαίνει απώλεια της προσωπικής βούλησης (Elkins et al., 2015).

Σύμφωνα με την Ερικσονιανή προσέγγιση του Jeffrey Zeig, η ύπνωση είναι μια εμπειρία που αναδύεται από μέσα μας και δεν επιβάλλεται από κάποιον εξωτερικό παράγοντα. Ο θεραπευτής δημιουργεί τις κατάλληλες συνθήκες, κατευθύνει την προσοχή και διευκολύνει τη διαδικασία, αλλά η κινητήρια δύναμη της αλλαγής προέρχεται από τον ίδιο τον θεραπευόμενο. Η ύπνωση δεν χρησιμοποιείται απλώς για τη μετάδοση πληροφοριών, αλλά για τη δημιουργία μιας βιωματικής εμπειρίας μέσα από την οποία το άτομο μπορεί να αναγνωρίσει τη δυνατότητά του να αλλάζει την εσωτερική του κατάσταση (Milton H. Erickson Foundation).

Καταστάσεις έντονης απορρόφησης εμφανίζονται φυσικά και στην καθημερινή ζωή. Μπορεί, για παράδειγμα, να αφοσιωθείτε τόσο πολύ σε ένα βιβλίο, μια ταινία, μια μουσική σύνθεση ή μια δημιουργική δραστηριότητα, ώστε να μειωθεί προσωρινά η επίγνωσή σας για όσα συμβαίνουν γύρω σας και να χάσετε την αίσθηση του χρόνου. Οι εμπειρίες αυτές δεν ταυτίζονται με τη θεραπευτική ύπνωση, αλλά μας βοηθούν να κατανοήσουμε πώς μπορεί η προσοχή να συγκεντρώνεται έντονα σε ένα περιορισμένο πεδίο.

Κατά τη διάρκεια της Υπνοθεραπείας, η προσοχή μετατοπίζεται από τις καθημερινές εξωτερικές απαιτήσεις προς την εσωτερική εμπειρία. Με την κατάλληλη καθοδήγηση, μπορείτε να παρατηρήσετε ένα ζήτημα με μεγαλύτερη συγκέντρωση και, όπου είναι δυνατόν, με αρκετή συναισθηματική απόσταση ώστε να μην κατακλύζεστε από αυτό. Σε αυτή την κατάσταση εστιασμένης προσοχής μπορείτε να διερευνήσετε σκέψεις, συναισθήματα, σωματικές αντιδράσεις και υποκειμενικές πεποιθήσεις. Μπορείτε επίσης να εξετάσετε διαφορετικές οπτικές, να αμφισβητήσετε μοτίβα που δεν σας εξυπηρετούν και να εξασκηθείτε νοητικά και συναισθηματικά σε νέους τρόπους ανταπόκρισης.

Το συνειδητό μυαλό δεν «απενεργοποιείται» και το ασυνείδητο δεν αποδέχεται χωρίς κρίση οτιδήποτε του προτείνεται. Αντίθετα, η μείωση των εξωτερικών περισπασμών και της υπερβολικής αυτοκριτικής μπορεί να σας επιτρέψει να επεξεργαστείτε τις θεραπευτικές υποβολές με μεγαλύτερη συγκέντρωση. Η ύπνωση διευκολύνει τη θεραπεία· δεν αντικαθιστά την προσωπική συμμετοχή, την κρίση ή την ελεύθερη επιλογή (Williamson, 2019).

Θεραπευτική Εργασία με Παρελθοντικές Εμπειρίες

Μέσα από την ύπνωση μπορείτε να παρατηρήσετε μια παλαιότερη εμπειρία από μια περισσότερο ασφαλή θέση και με μεγαλύτερη συναισθηματική απόσταση. Δεν είναι απαραίτητο να ξαναζήσετε το γεγονός ούτε να ανακαλέσετε όλες τις λεπτομέρειές του. Η θεραπευτική διερεύνηση δεν έχει ως απαραίτητο στόχο να εντοπίσει μία μοναδική «ρίζα» του προβλήματος. Οι σημερινές δυσκολίες μπορεί να έχουν διαμορφωθεί από πολλούς παράγοντες, εμπειρίες και συνθήκες. Αυτό που έχει σημασία είναι να κατανοήσετε πώς το παρελθόν εξακολουθεί να επηρεάζει το παρόν και να αναπτύξετε νέους τρόπους ανταπόκρισης.

Η ύπνωση δεν αποτελεί μέθοδο επαλήθευσης της ιστορικής ακρίβειας μιας ανάμνησης. Μια ανάμνηση που εμφανίζεται κατά την ύπνωση μπορεί να είναι ακριβής, ατελής, ανακατασκευασμένη ή να έχει επηρεαστεί από προσδοκίες και υποβολές· η ένταση ή η βεβαιότητα με την οποία βιώνεται δεν αποδεικνύει ότι συνέβη ακριβώς έτσι. Για τον λόγο αυτό, ό,τι αναδύεται αντιμετωπίζεται ως υποκειμενικό θεραπευτικό υλικό και όχι ως ανεξάρτητη απόδειξη ενός γεγονότος, ενώ αποφεύγονται κατευθυντικές ερωτήσεις και πρακτικές που ενδέχεται να ενισχύσουν ψευδείς μνήμες (Leo et al., 2025).

Οι θεραπευτικές υποβολές διαμορφώνονται σύμφωνα με τις αξίες, τις ανάγκες και τους στόχους σας. Δεν παρακάμπτεται η κριτική σας ικανότητα και δεν χάνετε τον έλεγχο. Αντίθετα, η εστιασμένη προσοχή μπορεί να διευκολύνει την εξέταση νέων οπτικών και την ενίσχυση περισσότερο υποστηρικτικών επιλογών. Ο όρος «εσωτερικός θεραπευτής» μπορεί να χρησιμοποιηθεί μεταφορικά για να περιγράψει την ικανότητά σας να αναγνωρίζετε τις ανάγκες σας, να αξιοποιείτε τους εσωτερικούς σας πόρους και να συμμετέχετε ενεργά στην αλλαγή. Δεν σημαίνει ότι η ύπνωση αντικαθιστά την ιατρική θεραπεία ή ότι το σώμα θεραπεύει αυτόματα κάθε πάθηση.

Καλλιέργεια Ασφάλειας και Εμπιστοσύνης

Η εμπιστοσύνη στη θεραπευτική σχέση αποτελεί βασική προϋπόθεση της διαδικασίας και συνδέεται σταθερά με καλύτερα αποτελέσματα σε διαφορετικές μορφές ψυχοθεραπείας (Flückiger et al., 2018). Δημιουργείται ένα ασφαλές και υποστηρικτικό περιβάλλον, μέσα στο οποίο μπορείτε να εκφράσετε τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις εμπειρίες σας χωρίς φόβο κριτικής. Η ήρεμη επικοινωνία, η ενεργητική ακρόαση, η ενσυναίσθηση, η συνέπεια και ο σεβασμός των προσωπικών ορίων συμβάλλουν στην ανάπτυξη αυτής της εμπιστοσύνης. Κάθε τεχνική εξηγείται και χρησιμοποιείται μόνο αφού έχει συμφωνηθεί. Παραμένετε ενεργοί σε όλη τη διάρκεια της συνεδρίας και μπορείτε οποιαδήποτε στιγμή να ζητήσετε διευκρινίσεις, να αλλάξετε μια άσκηση, να κάνετε παύση ή να σταματήσετε.

Διερεύνηση του Προσωπικού Ιστορικού

Πριν από την έναρξη της θεραπευτικής εργασίας λαμβάνεται το προσωπικό ιστορικό σας. Διερευνώνται το ζήτημα που σας απασχολεί, οι ανάγκες, οι στόχοι, οι προηγούμενες εμπειρίες, η κατάσταση της σωματικής και ψυχικής σας υγείας και οι θεραπευτικές ή ιατρικές παρεμβάσεις που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη. Η λήψη ιστορικού βοηθά να διαμορφωθεί μια εξατομικευμένη προσέγγιση και να αξιολογηθεί εάν η υπνοθεραπεία είναι κατάλληλη για εσάς. Όταν απαιτείται ιατρική, ψυχιατρική ή άλλη εξειδικευμένη αξιολόγηση, προτείνεται η συνεργασία με τον αντίστοιχο επαγγελματία.

Εστιασμένη Αναπνοή και Επίγνωση του Σώματος

Η εστιασμένη αναπνοή μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να υποστηρίξει τη συγκέντρωση, την επιβράδυνση του ρυθμού και τη μεγαλύτερη επίγνωση του σώματος. Η αναπνοή παραμένει φυσική και άνετη και δεν απαιτείται να είναι υπερβολικά βαθιά. Παρατηρώντας την αναπνοή, τη μυϊκή ένταση, τη στάση του σώματος και τις υπόλοιπες σωματικές αισθήσεις, μπορείτε να αναγνωρίσετε πώς εκφράζονται το άγχος, ο φόβος ή άλλα συναισθήματα στο σώμα. Η επίγνωση αυτή υποστηρίζει την ανάπτυξη περισσότερο συνειδητών τρόπων ανταπόκρισης.

Νοερή Απεικόνιση και Χαλάρωση

Η καθοδηγούμενη νοερή απεικόνιση αξιοποιεί εικόνες, ήχους, κινήσεις, αισθήσεις και προσωπικούς συμβολισμούς. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη δημιουργία μιας αίσθησης ασφάλειας, την αναγνώριση περιοχών έντασης, την ενίσχυση εσωτερικών πόρων και τη νοερή εξάσκηση σε μελλοντικές καταστάσεις. Δεν είναι απαραίτητο να «βλέπετε» καθαρές εικόνες. Ορισμένοι άνθρωποι αντιλαμβάνονται περισσότερο λέξεις, αισθήσεις, ήχους ή μια εσωτερική γνώση. Η διαδικασία προσαρμόζεται στον προσωπικό τρόπο με τον οποίο οργανώνετε την εμπειρία σας.

Ανατροφοδότηση και Υποστήριξη

Μετά την ύπνωση ακολουθεί θεραπευτικός διάλογος, κατά τον οποίο μπορείτε να περιγράψετε όσα παρατηρήσατε και να διερευνήσετε τη σημασία τους. Εσείς επιλέγετε τι και πόσο επιθυμείτε να μοιραστείτε. Η ανατροφοδότηση επικεντρώνεται στις αλλαγές που παρατηρείτε, στους εσωτερικούς πόρους που αναγνωρίσατε και στα επόμενα μικρά και εφικτά βήματα. Όταν κρίνεται κατάλληλο, προτείνονται ασκήσεις αυτοπαρατήρησης, χαλάρωσης ή αυτοΰπνωσης για το διάστημα μεταξύ των συνεδριών.

Βιβλιογραφικές Αναφορές

1. Adler, E. C., Levine, E. H., Ibarra, A. N., Boparai, E. S., Hung, Y. Y., McCrary, Q. D., & Lee, J. K. (2025). Gut-directed hypnotherapy for irritable bowel syndrome: A systematic review and meta-analysis. Neurogastroenterology & Motility, 37(7), e70037. https://doi.org/10.1111/nmo.70037
2. American Society of Clinical Hypnosis. (n.d.). About hypnosis.
3. Bargh, J. A., & Morsella, E. (2008). The unconscious mind. Perspectives on Psychological Science, 3(1), 73–79. https://doi.org/10.1111/j.1745-6916.2008.00064.x
4. Barnes, J., McRobbie, H., Dong, C. Y., Walker, N., & Hartmann-Boyce, J. (2019). Hypnotherapy for smoking cessation. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2019(6), CD001008. https://doi.org/10.1002/14651858.CD001008.pub3
5. Beahrs, J. O. (1971). The dynamic basis of Ericksonian psychotherapy. American Journal of Clinical Hypnosis, 13(4), 254–260. https://doi.org/10.1080/00029157.1971.10402155
6. Complementary and Natural Healthcare Council (CNHC). (n.d.). Choosing a Complementary Healthcare Practitioner. Οδηγίες για την επιλογή επαγγελματία συμπληρωματικής υγείας με ασφάλεια και εμπιστοσύνη.
7. Complementary and Natural Healthcare Council (CNHC). (n.d.). Code of Conduct, Ethics and Performance. Κώδικας δεοντολογίας, επαγγελματικής συμπεριφοράς και πρακτικής για τα εγγεγραμμένα μέλη του CNHC.
8. Complementary and Natural Healthcare Council (CNHC). (n.d.). Hypnotherapy and Craniosacral Therapy: Information for Healthcare Professionals and the Public. Πληροφορίες του CNHC για την Υπνοθεραπεία και την Κρανιοϊερή Προσέγγιση.
9. Complementary and Natural Healthcare Council (CNHC). (n.d.). Information for Healthcare Professionals and Referrals. Πληροφορίες για επαγγελματίες υγείας, παραπομπές και το διαπιστευμένο μητρώο του CNHC.
10. Elkins, G. R., Barabasz, A. F., Council, J. R., & Spiegel, D. (2015). Advancing research and practice: The revised APA Division 30 definition of hypnosis. International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis, 63(1), 1–9. https://doi.org/10.1080/00207144.2014.961870
11. Erickson, M. H. (1932). Possible detrimental effects of experimental hypnosis. Journal of Abnormal and Social Psychology, 27(3), 321–327. https://doi.org/10.1037/h0072519
12. Erickson, M. H., & Rossi, E. L. (1976). Hypnotic Realities: The Induction of Clinical Hypnosis and Forms of Indirect Suggestion.
13. Flückiger, C., Del Re, A. C., Wampold, B. E., & Horvath, A. O. (2018). The alliance in adult psychotherapy: A meta-analytic synthesis. Psychotherapy, 55(4), 316–340. https://doi.org/10.1037/pst0000172
14. Freud, S. (1915). The unconscious. In The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud (Vol. 14, pp. 159–215). Hogarth Press.
15. Häuser, W., Hagl, M., Schmierer, A., & Hansen, E. (2016). The efficacy, safety and applications of medical hypnosis: A systematic review of meta-analyses. Deutsches Ärzteblatt International, 113(17), 289–296. https://doi.org/10.3238/arztebl.2016.0289
16. Hilgard, E. R. (1977). Divided consciousness: Multiple controls in human thought and action. Annals of the New York Academy of Sciences, 296, 77–92. https://doi.org/10.1111/j.1749-6632.1977.tb38160.x
17. Janet, P. (1889). L’automatisme psychologique: Essai de psychologie expérimentale sur les formes inférieures de l’activité humaine. Félix Alcan.
18. Leo, D. G., Bruno, D., & Proietti, R. (2025). Remembering what did not happen: The role of hypnosis in memory recall and false memories formation. Frontiers in Psychology, 16, 1433762. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1433762
19. Milton H. Erickson Foundation. (2023). An interview with Jeffrey K. Zeig.
20. National Council for Hypnotherapy (NCH). (2026). Code of Ethics and Professional Conduct. Τελευταία αναθεώρηση: Ιανουάριος 2026. Κώδικας ηθικής, δεοντολογίας και επαγγελματικής πρακτικής του NCH.
21. National Council for Hypnotherapy (NCH). (n.d.). Find an NCH Registered Hypnotherapist. Δημόσιο μητρώο εγγεγραμμένων επαγγελματιών υπνοθεραπείας του NCH.
22. National Council for Hypnotherapy (NCH). (n.d.). Hypnotherapy FAQ: If I’m Hypnotised, Do I Give Up Control? Συχνές ερωτήσεις σχετικά με τον έλεγχο και την επίγνωση κατά την ύπνωση.
23. National Council for Hypnotherapy (NCH). (n.d.). Supervision: Requirements and Professional Development. Απαιτήσεις εποπτείας και συνεχιζόμενης επαγγελματικής ανάπτυξης.
24. Rosendahl, J., Alldredge, C. T., & Haddenhorst, A. (2024). Meta-analytic evidence on the efficacy of hypnosis for mental and somatic health issues: A 20-year perspective. Frontiers in Psychology, 14, 1330238. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1330238
25. Rotaru, T.-Ș., & Rusu, A. (2016). A meta-analysis for the efficacy of hypnotherapy in alleviating PTSD symptoms. International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis, 64(1), 116–136. https://doi.org/10.1080/00207144.2015.1099406
26. Schnur, J. B., Kafer, I., Marcus, C., & Montgomery, G. H. (2008). Hypnosis to manage distress related to medical procedures: A meta-analysis. Contemporary Hypnosis, 25(3–4), 114–128. https://doi.org/10.1002/ch.364
27. Shor, R. E. (1959). Hypnosis and the concept of the generalized reality-orientation. American Journal of Psychotherapy, 13(3), 582–602. https://doi.org/10.1176/appi.psychotherapy.1959.13.3.582
28. Thompson, T., Terhune, D. B., Oram, C., Sharangparni, J., Rouf, R., Solmi, M., Veronese, N., & Stubbs, B. (2019). The effectiveness of hypnosis for pain relief: A systematic review and meta-analysis of 85 controlled experimental trials. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 99, 298–310. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2019.02.013
29. Valentine, K. E., Milling, L. S., Clark, L. J., & Moriarty, C. L. (2019). The efficacy of hypnosis as a treatment for anxiety: A meta-analysis. International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis, 67(3), 336–363. https://doi.org/10.1080/00207144.2019.1613863
30. Williamson, A. (2019). What is hypnosis and how might it work?. Palliative Care: Research and Treatment, 12, 1178224219826581. https://doi.org/10.1177/1178224219826581
31. Wolf, T. G., Schläppi, S., Benz, C. I., & Campus, G. (2022). Efficacy of hypnosis on dental anxiety and phobia: A systematic review and meta-analysis. Brain Sciences, 12(5), 521. https://doi.org/10.3390/brainsci12050521