Πένθος και Επεξεργασία της Απώλειας
«Το πένθος δεν ζητά από τον άνθρωπο να ξεχάσει. Ζητά χρόνο και χώρο ώστε η σχέση με αυτό που χάθηκε να μπορέσει να πάρει μια νέα θέση μέσα του.»
Το πένθος είναι η φυσική ανθρώπινη ανταπόκριση σε μια σημαντική απώλεια. Μπορεί να ακολουθήσει τον θάνατο ενός αγαπημένου ανθρώπου, αλλά και έναν χωρισμό, την απώλεια της υγείας, μια αποβολή, την απώλεια ενός αγπημένου ζώου, μιας εργασίας, ενός σπιτιού ή μιας ολόκληρης περιόδου ζωής. Ο πόνος δεν καθορίζεται μόνο από το είδος της απώλειας, αλλά από το νόημα που είχε για τον συγκεκριμένο άνθρωπο.
Το πένθος δεν ακολουθεί μία σταθερή σειρά ούτε ολοκληρώνεται μέσα σε ένα προκαθορισμένο χρονικό διάστημα. Η θλίψη, ο θυμός, η ενοχή, η ανακούφιση, η δυσπιστία, η νοσταλγία και το συναισθηματικό μούδιασμα μπορεί να εμφανίζονται εναλλάξ ή ακόμη και ταυτόχρονα. Ακόμη και ύστερα από μια πιο ήρεμη ημέρα, η θλίψη μπορεί να επιστρέψει ξαφνικά και έντονα. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος γυρίζει πίσω· είναι μέρος της φυσικής πορείας του πένθους.
Η Συμβολή της Κλινικής Υπνοθεραπείας στο Πένθος
Η Κλινική Υπνοθεραπεία μπορεί να προσφέρει έναν ασφαλή χώρο μέσα στον οποίο ο άνθρωπος δεν χρειάζεται ούτε να καταπιέσει τον πόνο του ούτε να βυθιστεί ξανά σε αυτόν. Μέσα στην κατάσταση της ύπνωσης μπορεί να προσεγγίσει σταδιακά όσα αισθάνεται, με μεγαλύτερη εσωτερική σταθερότητα και λιγότερη συναισθηματική έξαρση. Στόχος δεν είναι να «ξεπεραστεί» γρήγορα η απώλεια ούτε να σβήσει η μνήμη του ανθρώπου που έφυγε. Η υποστήριξη που παρέχεται βοηθά να μειωθεί η οδύνη που περιβάλλει τη μνήμη, ώστε η αγάπη και η σχέση να μπορούν να συνεχίσουν να υπάρχουν χωρίς να συνδέονται αποκλειστικά με πόνο, ενοχή ή αδυναμία.
Κατά τη διάρκεια της ύπνωσης μπορεί να δοθεί χώρος σε λόγια που δεν ειπώθηκαν, σε ένα αντίο που δεν μπόρεσε να ολοκληρωθεί ή σε συναισθήματα που παρέμειναν εγκλωβισμένα επειδή ο άνθρωπος έπρεπε να παραμείνει δυνατός για τους άλλους. Μπορεί επίσης να δημιουργηθεί ένας συμβολικός διάλογος με το αγαπημένο πρόσωπο. Αυτός ο διάλογος δεν παρουσιάζεται ως πραγματική επικοινωνία με τον νεκρό, αλλά ως ένας τρόπος να εκφραστούν σκέψεις, ανάγκες και συναισθήματα που παραμένουν ζωντανά μέσα στην εσωτερική εμπειρία.
Η Κλινική Υπνοθεραπεία μπορεί ακόμη να βοηθήσει στην επεξεργασία της ενοχής και των βασανιστικών σκέψεων: «Μήπως μπορούσα να είχα κάνει περισσότερα;», «Γιατί δεν ήμουν εκεί;», «Γιατί επέζησα εγώ;». Η επεξεργασία αυτή δεν αλλάζει όσα συνέβησαν. Μπορεί, όμως, να βοηθήσει τον άνθρωπο να εξετάσει τα γεγονότα με περισσότερη κατανόηση και να σταματήσει να κρίνει τον τότε εαυτό του με βάση όσα γνωρίζει σήμερα.
Το Πένθος Δεν Έχει Στάδια που Πρέπει να Περάσουμε
Η γνωστή περιγραφή της άρνησης, του θυμού, της διαπραγμάτευσης, της κατάθλιψης και της αποδοχής δεν αποτελεί μια υποχρεωτική διαδρομή για κάθε άνθρωπο που πενθεί. Τα συναισθήματα αυτά μπορεί να εμφανιστούν, αλλά δεν έρχονται πάντοτε με την ίδια σειρά ούτε χρειάζεται να ολοκληρωθεί το ένα για να ξεκινήσει το επόμενο. Το πένθος κινείται περισσότερο σαν κύμα. Ο άνθρωπος στρέφεται κάποιες στιγμές προς την απώλεια, τις αναμνήσεις και τον πόνο και άλλες στιγμές προς τις ανάγκες της καθημερινής ζωής. Μπορεί να κλάψει και αργότερα να γελάσει, να νοσταλγήσει και ταυτόχρονα να σχεδιάσει κάτι καινούργιο. Αυτή η εναλλαγή δεν αποτελεί ασυνέπεια ούτε προδοσία. Είναι ένας φυσικός τρόπος με τον οποίο ο ψυχισμός πλησιάζει τον πόνο χωρίς να κατακλύζεται συνεχώς από αυτόν.
Όταν η Απώλεια Εκφράζεται Μέσα από το Σώμα
Το πένθος δεν βιώνεται μόνο μέσα από τις σκέψεις και τα συναισθήματα. Μπορεί να γίνει αισθητό σαν βάρος στο στήθος, κόμπος στον λαιμό, σφίξιμο στο στομάχι, μυϊκή ένταση ή δυσκολία στην αναπνοή. Μπορεί επίσης να επηρεάσει τον ύπνο, την όρεξη, τη συγκέντρωση και τα επίπεδα ενέργειας. Ιδιαίτερα όταν η απώλεια ήταν ξαφνική ή τραυματική, το νευρικό σύστημα μπορεί να παραμένει σε αυξημένη επιφυλακή. Το άτομο μπορεί να ξυπνά απότομα, να αναζητά ασυνείδητα τον άνθρωπο που έχασε ή να αντιδρά έντονα σε έναν ήχο, μια μυρωδιά, ένα αντικείμενο ή μια συγκεκριμένη ημερομηνία. Άλλες φορές συμβαίνει το αντίθετο: το σώμα βαραίνει, η ενέργεια μειώνεται και ο άνθρωπος αισθάνεται αποκομμένος από όσα συμβαίνουν γύρω του.
Αυτές οι αντιδράσεις δεν σημαίνουν ότι ο άνθρωπος πενθεί «λανθασμένα». Δείχνουν ότι ο νους και το σώμα προσπαθούν να προσαρμοστούν σε μια πραγματικότητα που άλλαξε απότομα και βαθιά. Στην Κλινική Υπνοθεραπεία χρησιμοποιούνται η αναπνοή, η εστιασμένη προσοχή, η θεραπευτική φαντασία, η κίνηση και ο λόγος, ώστε το σώμα να μπορεί να μεταβαίνει σταδιακά από την ένταση σε μεγαλύτερη ηρεμία. Δεν ζητείται από το άτομο να αφήσει τον πόνο πριν αισθανθεί έτοιμο. Δημιουργούνται οι συνθήκες ώστε να μπορεί να τον πλησιάζει χωρίς να χάνει την επαφή με το παρόν και με την αίσθηση ασφάλειας.
Κρανιοϊερή Προσέγγιση, SER και Σωματική Έκφραση στο Πένθος
Η Κρανιοϊερή Προσέγγιση είναι μια ήπια μορφή σωματικής εργασίας που εφαρμόζεται με ελαφριά και προσεκτική επαφή. Στο πένθος μπορεί να προσφέρει έναν χώρο όπου ο άνθρωπος δεν χρειάζεται να εξηγήσει, να συγκρατηθεί ή να παραμείνει δυνατός. Η σταθερή παρουσία και το ασφαλές άγγιγμα μπορούν να υποστηρίξουν τη βαθύτερη χαλάρωση, να μειώσουν την προστατευτική μυϊκή ένταση και να βοηθήσουν το σώμα να περάσει σταδιακά από την επιφυλακή σε μια κατάσταση μεγαλύτερης ηρεμίας.
Η Σωματοσυναισθηματική Απελευθέρωση (SomatoEmotional Release® – SER) αναπτύχθηκε από τον Dr John E. Upledger και τον βιοφυσικό Dr Zvi Karni μέσα στο πλαίσιο της Κρανιοϊερής Θεραπείας. Δεν αποτελεί ξεχωριστή σωματική μέθοδο, αλλά προέκταση της Κρανιοϊερής διαδικασίας, κατά την οποία η ήπια επαφή συνδυάζεται με τη σωματική επίγνωση και τον θεραπευτικό διάλογο. Όταν κατά τη διάρκεια της συνεδρίας αναδυθεί μια σωματική αίσθηση με συναισθηματικό περιεχόμενο, μπορεί να διερευνηθεί προσεκτικά, πάντοτε με τη συναίνεση και τον ρυθμό του ίδιου του ανθρώπου.
Μια βαθιά ή αιφνίδια απώλεια μπορεί να συνεχίσει να εκφράζεται μέσα από το σφίξιμο στο στήθος, τον κόμπο στον λαιμό, τη δυσκολία στην αναπνοή, τη μυϊκή ένταση ή την αδυναμία του σώματος να χαλαρώσει. Το σοκ, η θλίψη, ο θυμός, η ενοχή, μια αγκαλιά που δεν δόθηκε ή ένα αντίο που δεν πρόλαβε να ειπωθεί μπορεί να παραμένουν ενεργά στη σωματική και συναισθηματική εμπειρία του ανθρώπου. Στο μοντέλο του Dr Upledger, ο όρος «ενεργειακές κύστεις» χρησιμοποιείται για να περιγράψει περιοχές στις οποίες η επίδραση μιας έντονης σωματικής ή συναισθηματικής εμπειρίας φαίνεται να έχει απομονωθεί μέσα στο σώμα. Δεν πρόκειται για ανατομικές κύστεις, αλλά για μια έννοια της Κρανιοϊερής Προσέγγισης, η οποία περιγράφει προστατευτικά μοτίβα που μπορεί να εκφράζονται μέσα από την αναπνοή, τη στάση, την κίνηση, τη μυϊκή ένταση και τις αυτόματες αντιδράσεις του σώματος.
Μέσα από το SomatoEmotional Release, μια περιοχή έντασης μπορεί να συνδεθεί με ένα συναίσθημα, μια εικόνα, μια ανάμνηση ή με λόγια που παρέμειναν ανείπωτα. Το σώμα μπορεί τότε να βρει έναν ασφαλή τρόπο να εκφράσει και να ολοκληρώσει συμβολικά μια κίνηση, μια αγκαλιά ή έναν αποχαιρετισμό που δεν κατέστη δυνατό να συμβεί τη στιγμή της απώλειας. Η διαδικασία δεν επιδιώκει την εξαναγκασμένη ανάκληση, την έντονη συναισθηματική εκφόρτιση ή την αναβίωση του πόνου. Ο άνθρωπος δεν χρειάζεται να κλάψει ή να θυμώσει υποχρεωτικά για να επεξεργαστεί το πένθος του. Ακολουθούμε όσα μπορεί να εκφράσει με ασφάλεια τη συγκεκριμένη στιγμή, ώστε το σώμα και το συναίσθημα να βρουν σταδιακά περισσότερο χώρο για κατανόηση, αποφόρτιση και εσωτερική ηρεμία.
Η Σχέση Δεν Χάνεται — Αλλάζει Μορφή
Η προσαρμογή στην απώλεια δεν απαιτεί να διακοπεί κάθε εσωτερικός δεσμός με τον άνθρωπο που πέθανε. Για πολλούς ανθρώπους, η σχέση συνεχίζεται μέσα από τις αναμνήσεις, τις αξίες, τις κοινές εμπειρίες και όσα άφησε ο αγαπημένος άνθρωπος στη ζωή τους. Ο θεραπευτικός στόχος δεν είναι να απομακρυνθεί ο νεκρός από την εσωτερική ζωή, αλλά να αποκτήσει μια διαφορετική θέση μέσα σε αυτή. Η ανάμνηση μπορεί σταδιακά να πάψει να συνδέεται μόνο με τη στιγμή της απώλειας και να συμπεριλάβει ξανά ολόκληρη τη σχέση: την αγάπη, τις δυσκολίες, τις στιγμές σύνδεσης και όσα συνεχίζουν να έχουν νόημα. Το να συνεχίσει κάποιος να ζει, να γελά, να δημιουργεί ή να αγαπά δεν σημαίνει ότι ξεχνά ή προδίδει. Σημαίνει ότι επιτρέπει στη ζωή να μεγαλώσει γύρω από την απώλεια, χωρίς να ακυρώνει την αγάπη που προηγήθηκε.
Όταν το Πένθος Παραμένει Συντριπτικό
Το φυσιολογικό πένθος μπορεί να είναι εξαιρετικά επώδυνο χωρίς να αποτελεί ψυχική διαταραχή. Δεν υπάρχει μία «σωστή» διάρκεια, καθώς η πορεία επηρεάζεται από τη σχέση με τον άνθρωπο που χάθηκε, τις συνθήκες του θανάτου, τις προηγούμενες απώλειες, την κοινωνική υποστήριξη και το πολιτισμικό ή θρησκευτικό πλαίσιο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όμως, η έντονη λαχτάρα ή η διαρκής ενασχόληση με τον άνθρωπο που πέθανε παραμένουν τόσο ισχυρές, ώστε το άτομο αδυνατεί για μεγάλο χρονικό διάστημα να επιστρέψει στην καθημερινή λειτουργικότητα. Μπορεί να αισθάνεται ότι έχασε ένα μέρος της ταυτότητάς του, ότι η ζωή δεν έχει πλέον νόημα. Τότε χρειάζεται αξιολόγηση από κατάλληλο επαγγελματία ψυχικής υγείας. Η διάγνωση δεν βασίζεται μόνο στον χρόνο που έχει περάσει. Λαμβάνονται υπόψη η ένταση, η διάρκεια, η επίδραση στην καθημερινή ζωή και οι κοινωνικές, πολιτισμικές και θρησκευτικές συνθήκες του ανθρώπου.
Σημαντική Ενημέρωση και Ασφάλεια
Όταν το πένθος συνοδεύεται από επίμονες σκέψεις θανάτου ή αυτοκτονίας, αυτοτραυματισμό, σοβαρή κατάθλιψη, κατάχρηση αλκοόλ ή ουσιών, ψυχωτικά συμπτώματα ή αδυναμία κάλυψης βασικών αναγκών, απαιτείται άμεση αξιολόγηση από ψυχολόγο, ψυχίατρο ή άλλη αρμόδια υπηρεσία υγείας. Η Κλινική Υπνοθεραπεία δεν αντικαθιστά την ψυχολογική ή ψυχιατρική φροντίδα. Όταν το άτομο παρακολουθείται ήδη από ψυχίατρο, η εφαρμογή της πραγματοποιείται με κατάλληλη επικοινωνία και συνεργασία με τον θεράποντα επαγγελματία.
Βιβλιογραφία
- American Psychiatric Association. Prolonged Grief Disorder.
American Psychiatric Association - Ceballos-Laita L., Ernst E., Carrasco-Uribarren A., Cabanillas-Barea S., Esteban-Pérez J., Jiménez-Del-Barrio S. Is Craniosacral Therapy Effective? A Systematic Review and Meta-Analysis. Healthcare, 2024, 12(6), 679.
PubMed - Eisma M.C. Prolonged Grief Disorder in ICD-11 and DSM-5-TR: Challenges and Controversies. Australian & New Zealand Journal of Psychiatry, 2023.
PubMed Central - Fiore J. A Systematic Review of the Dual Process Model of Coping With Bereavement. OMEGA – Journal of Death and Dying, 2019.
SAGE Journals - Gupta A., Sidana A. Clinical Hypnotherapy in Grief Resolution: A Case Report. Indian Journal of Psychological Medicine, 2020, 42(2), 193–197.
PubMed - Shear K., Frank E., Houck P.R., Reynolds C.F. Treatment of Complicated Grief: A Randomized Controlled Trial. JAMA, 2005, 293(21), 2601–2608.
PubMed Central - Shear M.K. et al. Optimizing Treatment of Complicated Grief: A Randomized Clinical Trial. JAMA Psychiatry, 2016, 73(7), 685–694.
PubMed Central - Stroebe M., Schut H. The Dual Process Model of Coping with Bereavement: Rationale and Description. Death Studies, 1999, 23(3), 197–224.
Taylor & Francis - Stroebe M., Schut H., Boerner K. Cautioning Health-Care Professionals: Bereaved Persons Are Misguided Through the Stages of Grief. OMEGA – Journal of Death and Dying, 2017, 74(4), 455–473.
SAGE Journals - Upledger J.E. SomatoEmotional Release: Deciphering the Language of Life. North Atlantic Books, 2002.
North Atlantic Books – SomatoEmotional Release - Upledger Institute International. Discover CranioSacral Therapy and SomatoEmotional Release.
Upledger Institute International - Van der Hart O., Brown P., Turco R.N. Hypnotherapy for Traumatic Grief: Janetian and Modern Approaches Integrated. American Journal of Clinical Hypnosis, 1990, 32(4), 263–271.
PubMed - World Health Organization. ICD-11: Prolonged Grief Disorder – 6B42.
ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics