Οι όροι «ασυνείδητο» και «υποσυνείδητο» χρησιμοποιούνται συχνά ως συνώνυμοι στην καθημερινή γλώσσα. Ιστορικά και επιστημονικά, όμως, δεν σημαίνουν ακριβώς το ίδιο πράγμα.
Ασυνείδητο ή Υποσυνείδητο;
Ο όρος «υποσυνείδητο» χρησιμοποιήθηκε ευρέως στη γαλλική ψυχολογία του τέλους του 19ου αιώνα και συνδέθηκε ιδιαίτερα με το έργο του Pierre Janet. Στο L’Automatisme psychologique (1889), ο Janet μελέτησε φαινόμενα αυτοματισμού, ύπνωσης, αποσύνδεσης και ψυχικών διεργασιών που μπορούσαν να συμβαίνουν έξω από την άμεση επίγνωση. Η ιστορία της ψυχολογίας αναγνωρίζει ότι ο Janet συνέβαλε σημαντικά στη διάδοση του όρου «subconscious».
Αυτό δεν σημαίνει ότι το «υποσυνείδητο» αποτελεί σήμερα έναν σαφώς ορισμένο, ξεχωριστό «δεύτερο νου». Η σύγχρονη ψυχολογία περιγράφει περισσότερο διαφορετικές μη συνειδητές ή αυτόματες διεργασίες που μπορούν να επηρεάζουν τη σκέψη, το συναίσθημα και τη συμπεριφορά.
Freud: Ασυνείδητο και Προσυνειδητό
Ο Sigmund Freud χρησιμοποίησε αρχικά τον όρο «subconscious», αλλά αργότερα τον απέρριψε επειδή θεωρούσε ότι μπορούσε να δημιουργήσει λανθασμένη εικόνα ενός δεύτερου επιπέδου συνείδησης που βρίσκεται απλώς «κάτω» από το συνειδητό. Προτίμησε τον όρο «ασυνείδητο» (unconscious).
Παράλληλα, διέκρινε το ασυνείδητο από το προσυνειδητό. Το προσυνειδητό αφορά σκέψεις και πληροφορίες που δεν βρίσκονται αυτή τη στιγμή στην επίγνωσή μας, αλλά μπορούν σχετικά εύκολα να γίνουν συνειδητές. Αντίθετα, το φροϋδικό ασυνείδητο είχε πολύ πιο συγκεκριμένη θεωρητική σημασία και συνδεόταν με ενεργές ψυχικές διεργασίες και την απώθηση.
Τι Εννοούμε Σήμερα με «Ασυνείδητες Διεργασίες»;
Στη σύγχρονη ψυχολογία συναντάμε συχνά τους όρους ασυνείδητες, μη συνειδητές ή αυτόματες διεργασίες. Σε αυτές μπορούν να περιλαμβάνονται διαδικασίες αντίληψης και αξιολόγησης, αυτοματοποιημένες αντιδράσεις, συνειρμοί, στοιχεία της μνήμης και μορφές συμπεριφορικής καθοδήγησης που δεν απαιτούν κάθε στιγμή συνειδητή επεξεργασία.
Η σύγχρονη έρευνα δεν περιγράφει απαραίτητα το ασυνείδητο ως μία ενιαία «κρυφή οντότητα». Αντίθετα, μελετά διαφορετικούς μηχανισμούς μη συνειδητής επεξεργασίας. Οι Bargh και Morsella, για παράδειγμα, περιγράφουν διαφορετικά μη συνειδητά συστήματα που σχετίζονται με την αντίληψη, την αξιολόγηση και την παρακίνηση.
Το Ασυνείδητο στην Ερικσονιανή Προσέγγιση
Στην προσέγγιση του Milton Erickson, η θεραπευτική εργασία δεν επικεντρωνόταν αποκλειστικά στην αποκάλυψη απωθημένων εμπειριών. Ιδιαίτερη σημασία δινόταν στον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος μπορεί να αξιοποιήσει διαθέσιμες ικανότητες, εμπειρίες και εσωτερικούς πόρους και να αναπτύξει νέες, περισσότερο λειτουργικές αντιδράσεις.
Ο John Beahrs, περιγράφοντας την υπνωτική ψυχοθεραπεία του Erickson, τονίζει τον έμμεσο τρόπο παρέμβασης και την κατεύθυνση προς αλλαγές που ο ίδιος ο θεραπευόμενος αναπτύσσει «από μέσα», συχνά χωρίς να χρειάζεται κάθε στάδιο της διαδικασίας να βρίσκεται σε πλήρη συνειδητή επίγνωση.
Αυτός είναι και ένας από τους λόγους που στην Ερικσονιανή παράδοση ο όρος «ασυνείδητο» μπορεί να χρησιμοποιείται με μια περισσότερο δημιουργική και προσανατολισμένη στους πόρους του ανθρώπου έννοια, και όχι μόνο ως αναφορά σε συγκρούσεις ή απωθημένο ψυχικό υλικό.
Η Μεταφορά του Παγόβουνου
Η εικόνα του παγόβουνου μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μια απλή θεραπευτική μεταφορά. Η κορυφή που βρίσκεται πάνω από το νερό μπορεί να συμβολίζει όσα αντιλαμβανόμαστε συνειδητά, ενώ το μεγαλύτερο μέρος κάτω από την επιφάνεια μπορεί να συμβολίζει εμπειρίες, αυτόματες αντιδράσεις, συνδέσεις και γνώσεις που δεν βρίσκονται κάθε στιγμή στο επίκεντρο της προσοχής μας.
Χρειάζεται, όμως, να θυμόμαστε ότι πρόκειται για μεταφορά και όχι για επιστημονικό διάγραμμα της δομής του νου ή του εγκεφάλου. Ακόμη και το Freud Museum επισημαίνει ότι η εικόνα του ασυνείδητου ως παγόβουνου μπορεί να γίνει παραπλανητική όταν αντιμετωπίζεται ως κυριολεκτική απεικόνιση της φροϋδικής θεωρίας.
Ποιον Όρο Χρησιμοποιώ στην Κλινική Υπνοθεραπεία;
Στη σύγχρονη επιστημονική βιβλιογραφία, η ύπνωση δεν περιγράφεται ως απώλεια συνείδησης ή ελέγχου. Ο αναθεωρημένος ορισμός της APA Division 30 την περιγράφει ως κατάσταση συνείδησης που περιλαμβάνει εστιασμένη προσοχή, μειωμένη περιφερειακή επίγνωση και αυξημένη ικανότητα ανταπόκρισης στην υποβολή. Παράλληλα, γίνεται σαφής διάκριση ανάμεσα στην υπνωτική επαγωγή, την υπνωτική επιδεκτικότητα και την υπνοθεραπεία ως θεραπευτική εφαρμογή της ύπνωσης (Elkins et al., 2015).
Στη δική μου θεραπευτική προσέγγιση προτιμώ τον όρο «ασυνείδητο». Όταν χρησιμοποιώ αυτή τη λέξη, δεν αναφέρομαι σε μια μυστηριώδη ή ανεξέλεγκτη δύναμη μέσα στον άνθρωπο. Αναφέρομαι σε διεργασίες, αντιδράσεις, συνδέσεις, μνήμες και γνώσεις που μπορούν να επηρεάζουν την εμπειρία μας χωρίς να βρίσκονται κάθε στιγμή στην άμεση συνειδητή επίγνωσή μας.
Η συνειδητή σκέψη παραμένει σημαντική. Η υπνοθεραπεία δεν έχει ως σκοπό να την παρακάμψει ή να την καταργήσει. Αντίθετα, μπορεί να υποστηρίξει έναν πιο ευέλικτο συντονισμό ανάμεσα σε όσα επιλέγουμε και επιδιώκουμε συνειδητά και σε αντιδράσεις ή μοτίβα που λειτουργούν περισσότερο αυτόματα.
Μέσα από αυτή τη διαδικασία, ο άνθρωπος μπορεί να αναγνωρίσει παλαιότερα μοτίβα, να αξιοποιήσει διαθέσιμους εσωτερικούς πόρους και να αναπτύξει νέες, περισσότερο υποστηρικτικές επιλογές.
Βιβλιογραφία
Elkins, G. R., Barabasz, A. F., Council, J. R., & Spiegel, D. (2015). Advancing research and practice: The revised APA Division 30 definition of hypnosis. International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis, 63(1), 1–9.
Janet, P. (1889). L’Automatisme psychologique: Essai de psychologie expérimentale sur les formes inférieures de l’activité humaine. Paris: Félix Alcan. Η ιστορική βιβλιογραφία επιβεβαιώνει τον ιδιαίτερο ρόλο του Janet στη χρήση και διάδοση της έννοιας του «subconscious».
Freud, S. (1915). The Unconscious. Στο The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Vol. XIV. Για τη διάκριση unconscious/preconscious και την απόρριψη του όρου subconscious, μπορείς επίσης να χρησιμοποιήσεις το εκπαιδευτικό υλικό του Freud Museum London.
Bargh, J. A., & Morsella, E. (2008). The unconscious mind. Perspectives on Psychological Science, 3(1), 73–79. DOI: 10.1111/j.1745-6916.2008.00064.x.
Beahrs, J. O. (1971). The hypnotic psychotherapy of Milton H. Erickson. American Journal of Clinical Hypnosis, 14(2), 73–90. DOI: 10.1080/00029157.1971.10402155.